رویکردی به تصویب «حقوق مؤلفان و مصنفان»

یک گام به سوی «سازمان تجارت جهانی»
* درایران اکنون قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه یی نیز در راستای برآورده کردن همان اهداف به تصویب رسیده است .
020463.jpg
مالکیت معنوی ، از مهمترین مباحث علم حقوق به شمار می آید. موضوع آن ، کاوشهای فکری انسان وتراوشات ذهنی اوست که منجر به پدیدآمدن یک اثر علمی یا هنری می گردد. بنابراین، تلاش اندیشه انسان که منجر به آفرینش هرگونه اثر علمی، فنی یا ادبی وهنری چه به صورت رساله، کتاب ، نمایشنامه ، شعروسرود و چه به صورت شنیداری یا صوتی درقالب آثار صوتی و یا برنامه های رادیویی و تلویزیونی یا سینمایی ساخته می شود، باید موردحمایت قانونگذار قرار بگیرد. قانون حمایت از مؤلفان و مصنفان درهمین راستا به تاریخ یازدهم دی ماه هزاروسیصدوچهل وهشت، به تصویب رسید که درآن کلیه آثار علمی ، ادبی هنری اعم از کتابها، نمایشنامه ها، آثار موسیقی ، مجسمه ها ، شعروداستان و … مورد حمایت قانون قرار گرفته است. درماده (۱) این قانون گفته شده است: «از نظر این قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند: «پدید آورنده » و به آنچه از راه دانش یا هنر یا ابتکار آنان پدید می آید، بدون درنظرگرفتن سلیقه یا روشی که دربیان و یا ظهور و یا ایجاد آن به کار رفته ، «اثر» اطلاق می شود. بنابراین ، این قانون دربرگیرنده پدیدآورندگان آثاری که درقالب نوشتار و یا صوت و تصویر نباشد ، (به استثنای مجسمه سازی و امثال آن) نیست. زیرا طبق این ماده، آثارهنری و فکری و علمی مؤلف، مصنف و هنرمند مورد حمایت این قانون می باشد و طبیعتاً اختراعات و اکتشافات تنها در صورتی موردحمایت این قانون قرار می گیرند که درقالب آثار نوشتاری و یا شنیداری یا تصویری عرضه شوند. درهمین ماده ، این آثار ، بدون درنظرگرفتن سلیقه یا روش بیان و ظهور ، مورد حمایت قرار می گیرند که این امر ، نشاندهنده نگرش مستقل وغیروابسته تدوین کنندگان قانون بوده است. بنابراین اگر نوشته یی باوجود آنکه مخالف دیدگاههای مسؤولان نظام باشد ، عرضه گردد، این نوشته ، با این وجود ، موردحمایت قانونگذار قرار خواهد گرفت. درقانون فوق حقوق پدیدآورندگان هم از نظر مادی و هم معنوی، موردحمایت قرار گرفته اند. برطبق ماده (۴) این قانون حقوق اشخاص فوق، محدود به زمان ومکان نیست و غیرقابل انتقال است . بنابراین مرور زمان مشمول دعاوی مربوط به آثار فوق نمی گردد و رعایت تشریفات مربوط به زمان و مکان درمورد آثار فوق، الزامی نیست. درماده ۱۷ قانون مذکور آمده است «نام و عنوان و نشان ویژه یی که معرف اثر است از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود وهیچ کس نمی تواند آنها رابرای اثری دیگر از همان نوع یامانند آن به ترتیبی که القا شبهه کند، به کار برد» بنابراین، پدیدآورنده یک اثر، حق انحصاری ثبت نام و عنوان خود را به روی اثر پدیدآمده ، دارا خواهد بود. میان شخص حقوقی و شخص حقیقی نیز در دارابودن این حق، تفاوتی وجود ندارد، زیرا که اشخاص حقوقی نیز همانند اشخاص حقیقی ، برطبق ماده ۵۸۸ قانون تجارت ، دارای کلیه حقوق و تکالیفی می شوند که قانون برای افراد قایل است . البته این حقوق ، شامل حقوق و وظایف قائم به ذات انسان مانند حق پدری، فرزندی ، ازدواج و… نمی شود. درحقیقت ثبت نام پدیدآورنده به روی اثرش حق معنوی اوست و این حق را نمی تواند به دیگری منتقل نماید پس اگر فردی اثری پدید آورد و آن را به نام فرزندش ثبت نماید و بعداً خلاف آن ثابت شود ، فرزند او هیچ حق معنوی نسبت به آن اثر نخواهد داشت و درنتیجه سایر حقوق معنوی مانند تغییر در اثر چه به صورت افزودن بخشی به آن یا کاستن فصلی از اثر را نخواهد داشت. بنابراین اشخاص حقیقی و یا اشخاص حقوقی (از قبیل شرکتها، سازمانها ، مؤسسات دولتی یا غیردولتی و…) حق دارند تاحتی درصورت انتقال حقوق مادی آثار خود ، تقاضای ثبت نام خود را به روی اثر نمایند. ماده ۱۸ قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان می گوید: «انتقال گیرنده وناشر و کسانی که طبق این قانون، اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری برای انتفاع دارند، باید نام پدیدآورنده را با عنوان ونشان ویژه معرف اثر، همراه اثر یا روی نسخه اصلی یا نسخه های چاپی یا تکثیرشده ، به روش معمول و متداول اعلام و درج نمایند. مگراینکه پدیدآورنده به ترتیب دیگری ، موافقت کرده باشد». البته لازم به ذکراست که توافق مذکور دراین ماده ، توافقات خلاف روح حاکم برمالکیت معنوی که برانتقال ناپذیری مالکیت معنوی دلالت دارد، دربرنمی گیرد. همچنین ، اجازه نشرو نقل قول از اثر بدون اجازه پدیدآورنده آن ، بجز درموارد استفاده غیرانتفاعی ومقاصد آموزشی وپژوهشی ، ممنوع است و دارای ضمانت اجرای کیفری است. افزون برحقوق معنوی برای پدیدآورندگان آثار علمی، ادبی و هنری حقوق مادی نیز درنظر گرفته شده است . این حقوق برخلاف حقوق معنوی محدود به زمان و مکان و قابل نقل وانتقال است . بنابراین اشخاص درقالب قراردادهای خصوصی که طبق ماده (۱۰) قانون مدنی نافذ است می توانند منافع حاصل از فروش آثار خود را به دیگران منتقل کنند. البته ، شرط حمایت قانونگذار از حقوق مادی اشخاص برطبق ماده ۲۲ قانون مذکور، این است که آن اثر، برای نخستین بار درایران چاپ یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلاً درهیچ کشوری، چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد.بنابراین، پدیدآورندگان آثار فوق، که درخارج از کشور این آثار را خلق کرده باشند، از منافع چاپ و نشر آثارشان درایران ، سودی نخواهند برد. از همین رو، استفاده از حقوق مادی یک اثر از قبیل منافع حاصل از تهیه فیلم های سینمایی و تلویزیونی ، تئاتر و نمایش و نیز استفاده از حقوق مادی حاصل از ترجمه ، نشر، تکثیر و عرضه اثر از راه چاپ ، نقاشی ، گراور، کلیشه و قالب ریزی و … را نخواهند داشت. البته ، حقوق معنوی اثر به استناد ماده (۴) قانون فوق، چون محدود به زمان و مکان نیست، مورد حمایت قانون قرار خواهد گرفت. بنابراین اگر یک اثر درخارج از کشور خلق شود و درایران بدون اجازه خالق اثر، درقالب ترجمه ، فیلم ، عکس و… انتشار یابد، به علت آنکه مالکیت معنوی پدیدآورنده ،مورد تعرض واقع شده است ، ضمانت اجرای کیفری خواهد داشت ولی از منافع مادی اقدام فوق، طرفی نخواهد بست. ماده ۲۳ قانون فوق اشعار می دارد «هرکس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است ، به نام خود و یا به نام پدیدآورنده ، بدون اجازه او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری به غیراز پدیدآورنده نشر، پخش یا عرضه کند، به حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد» البته برطبق ماده ۳۱ همان قانون، با گذشت شاکی خصوصی ، تعقیب بزه های مذکور موقوف می شود. بنابراین ، جرایم فوق از جرایم قابل گذشت محسوب می شوند البته لازم به ذکراست که این ماده قانونی درموارد فوق، کمتر مورداستناد قرار می گیرد ولی به هرحال برای حفظ حقوق معنوی پدیدآوردندگان این آثار، باید بدان استناد گردد تا از سودجویی های به عمل آمده به دلیل عدم به رسمیت شناختن حقوق مادی مالکین معنوی جلوگیری به عمل آید هرچند که قانونگذار می بایست منافع مادی حاصل از این آثار را برای مالکان معنوی ولو اینکه اثرشان درایران برای نخستین بار، به چاپ نرسیده باشد درنظر بگیرد. ازاین رو، لزوم بازنگری درماده ۲۲ قانون فوق که حمایت از حقوق مادی مالکان معنوی را منوط به چاپ یا پخش اثر برای نخستین بار می داند، ضروری بود تا از اقدامات ناشایستی که بویژه در امر ترجمه کتابهای چاپ شده درخارج از کشور بدون اجازه مؤلف درایران به عمل می آید و به بهانه عدم عضویت ایران به (W.L.P.O) تاکنون ادامه داشت، جلوگیری به عمل می آمد. البته در ماههای اخیر، با تصمیم هیأت دولت، پیوستن ایران به سازمان حمایت از حقوق مالکیت معنوی (W.L.P.O) به تصویب رسید که این اقدام علاوه بر پاسداری از حقوق پدیدآورندگان آثار علمی ادبی و هنری ، گامی مثبت و روبه جلو در راه پیوستن به سازمان تجارت جهانی (W.T.O) می باشد ایران با پیوستن به (W.L.P.O) ، زمینه به تصویب رساندن مقررات پیشرفته وجامع درمورد مالکیت معنوی را براساس اساسنامه ومقررات آن سازمان، درمجلس شورای اسلامی فراهم می نماید افزون براینکه با پیوستن به سازمان تجارت جهانی نیز که درآن سازمان در زمینه های مختلف از جمله ، حقوق مالکیت معنوی موافقت نامه های جامع و دقیق و روزآمد به تصویب رسیده است و رعایت و تضمین مالکیت معنوی آثار ادبی ، هنری ، صنعتی ونیز حمایت از کپی رایت (حق تکثیر) علایم تجاری ، نشانه های جغرافیایی ، طرحهای صنعتی ، حق ثبت اختراع و نیز برنامه های نرم افزاری موردتوجه قرار گرفته است ، از قواعد و اصول حاکم براین مقررات استفاده نموده ، قوانینی شایسته مقتضیات امروز جامعه ایران ، به تصویب رساند. البته درایران اکنون قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه یی نیز در راستای برآورده کردن همان اهداف به تاریخ ۷۹‎/۸‎/۱۵ به تصویب رسیده است . از این رو، مؤلف یا مصنف یا هنرمند که اثر خود را در قالب یک برنامه نرم افزاری ارایه کرده است درصورتی که آثارش مخل نظم عمومی و اخلاق حسنه نباشد واز شورای عالی انفورماتیک تأییدیه اخذ کرده باشند، موردحمایت مادی و معنوی قانون فوق قرار می گیرند. ماده (۱) این قانون اشعار می دارد: «حقوق معنوی پدیدآورنده نامحدود بوده و با گذر زمان از بین نمی رود. بنابراین حتی پس از مرگ پدیدآورنده نیز حقوق معنوی او مورد حمایت است». باتوجه به آنچه گفته شد ، درجامعه امروز، ضرورت دارد تا قانونی جامع تر و پربارتر از حقوقدانان برجسته وجلب نظر نویسندگان وهنرمندان محترم وبراساس مقررات نوین جوامع متمدن و سازمانهای بین المللی، که مخالف موازین اسلامی نیز نباشد، به تصویب برسد تا بسیاری از مشکلات موجود دراین زمینه رفع شود.
محمد زمان دریاباری