نظام حقوقی هخامنشیان:

کوروش بزرگ نخستین پادشاه هخامنشی است که فرزند ماندانا دختر اژدهاک آخرین پادشاه ماد و کمبوجیه از سرداران و شاهان محلی پارس بوده است. نیای بزرگ کوروش "هخامنشی" نام داشت و بدین رو سلسله پادشاهان این دوره هخامنشی نامیده شده‌اند. آنان  از تیرة پارسی‌ها بوده‌اند که از ورود 1000 هزار سال پیش از میلاد به همراه دیگر اقوام آرایی به برخی از نواحی ایران همچون ارومیه و اطراف آن کوچک کردند.  جامعه هخامنشیان از نظر اجتماعی، ساختاری طبقاتی و از نظر قضایی بسیار کارآمد بود.

افزون بر دادگاه‌های کوچک محلی که زیر نظر ساتراپ (استانداران) بودند، دادگاه‌های عالی نیز بودند که تشکیل شده از شوراهای 7 نفره به عنوان قاضیان شاه بودند. شورای 7 نفره قضایی از سوی پادشاه و از میان بلند پایگاه قوم هخامنشی مادام‌العمر انتخاب می‌شد و به مسائل و اختلافات مختلف و نیز دعاوی میان اقوام و ملل مختلف تابعة امپراتوری هخامنشی رسیدگی می‌کردند.

این شوار می‌توانست افرادی را به نیابت از خود برای محاکمه و دادرسی انتخاب کند.

1-7-نظام حقوقی در دوران کوروش بزرگ

 

 

 

کوروش بزرگ هخامنشی امپراتوری هخامنشی را بنیان نهاد. نخستین پیام‌آور صلح و دوستی و حقوق بشر در جهان است. در کتاب‌های آسمانی همچون تورات و قرآن(سوره کهف ،آیه 84 تا 87) از او بسیار به نیکی یاد شده و به نماد دادگری داشته شده است تا جایی که به او لقب ذوالقرنین داده‌اند که به معنای دارنده 2 بال یا 2 چشم است که از آن به شکوه و قدرت فراوان تعبیر می‌شود.  کوروش بزرگ صادرکنندة نخستین اعلامیه حقوق بشر در جهان است. که در این اعلامیه به موارد زیر اشاره شده است:

1ـ پرهیز از خشونت و جلوگیری از به کارگیری سیاست زمین سوخته 2 ـ حفظ کرامت انسانی و لغو برده‌داری
3ـ بردباری دینی و مذهبی و نژادی 4ـ احترام به حقوق و آزادیهای مدنی و اجتماعی
5 ـ حفظ معابد یا پرستشگاه‌ها و جلوگیری از هر گونه تخریب اموال مردم 6 ـ حفظ حقوق اسیران جنگی و پرهیز از اعمال هر گونه خشونت نسبت به آنها احترام به آداب و روسم و سنن ملت‌ها .

 همچنین کوروش افزون بر موارد فوق که نشانگر اعمال و به کارگیری قواعد حقوق عمومی در آن زمان در زمینه حقوق قراردادها و معاملات قواعد و رسوم بازرگانی نیز قوانینی نیز تدوین کرد که به قانون شاهی شهرت یافت.

قانون شاهی پایه‌گذار قوانین بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی جهان است به ویژه قوانین رومی-ژرمنی.

 

    2-7- نظام حقوقی در زمان داریوش هخامنشی

در زمان داریوش بزرگ هخامنشی اصلاحات اداری، مالی و حقوقی بسیاری رخ داد. قوانین داریوش بزرگ به دستور وی  مقررات نیکو نامیده می‌شد که دربرگیرنده قوانین حقوقی، کیفری، مالی و ... بود.

قوانین کیفری در زمان داریوش به 2 دستة بزه‌های سیاسی همچون خیانت به شاه شورش، توطئه یا افشای اسرار، و جرایم عمومی مانند جرائم علیه اموال، اشخاص و ... تقسیم می‌شد. دادنامه داریوش در سرتاسر امپراطوری هخامنشی از مهر تا هند اجرا شده  و تا 74 سال پس از وی نیز جاری بود. داریوش بزرگ نیز به اصل تساهل و تسامح باور داشت. او نیز بردباری نژادی و مذهبی را سرلوحه خود قرار داده و حتی روزهایی را برای دادخواهی عمومی "بارعام" می‌داد. در حوزه حقوق عمومی و مالی داریوش امپراطوری را به 20 ایالت تقسیم نمود. نظام مالیاتی بر پایه پرداخت وجه نقد استوار گشت. ضرب سکه در این دوران شکل گرفت. مالیات‌ها با تصویب قضات انجام می‌پذیرفت و در دفترهای مالیاتی به صورت قانونمند‌ ثبت می‌شد. بر اساس قوانین مالیاتی در این دوره ساتراپها، موظف بودند کلیه مالیات‌های اخذ شده را به درباره پادشاه و نزد وزیر خزانه‌دار ارسال کنند این مالیات‌ها صرف عمران و آبادانی و ساختن جاده‌ها گذرگاه‌های آبی و ... می‌شد. در همین دوره بود که کانال(آبراه) سوئز به همت مهندس ارتاخه ایرانی ساخته شد

از زمان داریوش کار ساخت تخت جمشید آغاز شد. کتیبه‌های بدست آمده از این دوران نشانگر به کارگیری اصول بنیادین حقوق کار هست زیرا که هر یک از معماران، سازندگان و کارگران تخت جمشید در برابر انجام کار دریافت می‌کردند، در این دوره حتی برخی زنان به سمت ریاست کارگاه‌های خیاطی می‌رسیدند. پرداخت مرخصی زایمان به بانوان نکته‌ی دیگر در این دوران است. مقررات دادرسی در این دوره بر پایة پیشنهاد صلح و سازش بود. در صورت تأکید طرفین به پیگیری موضوع، آزمایش ایزدی به کار گرفته می‌شد. محاکمات سیاسی در این دوره نیز جالب توجه است که نمونه آن محاکمه بردیای دروغین‌هاست.

در دوران داریوش منصب قضا نوعاً موروثی بود. یکی از قضات خطاکار در این دوره ساندوس نام داشت که به خاطر رشوه‌گیری توسط داریوش به دار آویخته شد. همچنان که در دوران کمبوجیه شاهد اعدام سی سامنس قاضی هستیم. بر اساس برخی نوشته‌ها در این دوران شاهدیم که مرافعه‌های خصوصی از طریق داوری یا میانجی‌گری‌ حل و فصل می‌شد. پس از دوران داریوش نیز پادشاهان هم به عنوان قانونگذار و هم در رأس قوة قضائیه بودند به عنوان نمونه اردشیر دوم هخامنشی بر محاکمه تیری باز فرمانده نیروی دریایی خود که از سوی اُرنتاس به مسامحه در قلع و قمع یاغیان سالامین متهم شد. نظارت داشت. سه قاضی زبردست بر محکومیت او رأی دادند اما پادشاه رأی به برائت وی از اتهامات انتصابی صادر نمود.

3-7-دوران خشایارشاه و...:

در این دوره ، برابری حقوق زن و مرد تا آنجاست که می‌بینید یک بانوی توانمند و دلیر ایرانی بنام آرتمیس به فرماندهی ناوگان دریایی ایران می‌رسد و لقب دریاسالار را از شخص شاهنشاه دریافت می‌نماید. این بانوی دلاور در جنگ سالامین بسیار درخشان به دفاع از ناموس میهن پرداخت.

 

 

همچنین دردوران اردشیر هخامنشی می‌بینیم حقوق پناهندگان به بهترین شکل با توجه به شرایط آن زمان رعایت می‌شد که از آن جمله می‌توان به پذیرش درخواست پناهندگی "تمیستوکل" از سرداران یونان از سوی دربار پادشاه هخامنشی اشاره کرد . در دوران هخامنشی سازمان قضایی بگونه‌ای بود که شاهنشاه در رأس آن بود و در امور امنیتی او تصمیم می‌گرفت. پادشاه "بارعام" می داد، در این روز که معمولاً در نوروز و جشن مهرگان بود، پادشاه در میان مردم می‌آمد و همگی از پیر و جوان شکایت و عرض حال خود را به نزد او می‌آوردند و او شخصاً رسیدگی می‌کرد