4-9- حقوق مدنی در دوران ساسانی 

دراین  دوران  حقوق مدنی بر پایه اندیشه‌های دینی زرتشت بود. اجرای عقد ازدواج، طلاق، اثبات مهارت مواد و حلال زادگی، تصدیق مالکیت، همگی به دست موبدان زرتشتی بود.

در آئین زرتشت حقوق خانواده نیز اهمیت فراوان داشت. صیغه یا ازدواج موقت ممنوع بود و تنها طریق ازدواج همان عقد زناشویی بود. در قوانین ساسانی روابط جنسی بدون نکاح ممنوع بود و برای دختر و پسر حق ارث بری وجود داشت. ازدواج پیش از 15 سالگی مجاز نبود و معمولاً برای ازدواج رویه بر این بود که تا 20 سالگی جوانان ازدواج نمایند. نوشته‌اند که زرتشت پیامبر در 20 سالگی ازدواج کرد. دختران جهت ازدواج می‌بایست رضایت پدر را به دست می‌آورند. در قوانین و مقررات آن دوره ازدواج با غیر زرتشتی ممنوع بود. طبقه اجتماعی می‌بایست در نظر گرفته می‌شد. همچنین سلامت جسمی، روحی و مالی نقش مهمی داشت. در این دوران زنان روستایی می‌بایست روش دامداری و پخت نان کشاورزی را بدانند و زنا شویی، آداب و معاشرت، تهیه غذا و تربیت فرزندان را موظف بودند. همچنین زنان در طبقه بالای اجتماع می‌بایست سوارکاری و شکار را به بهترین شکل بیاموزند. در زمان ایران ساسانی حقوق بانوان رعایت می شد.

نامزدی و آئین‌‌های عروسی و شادمانی نیز بر سنت‌های باستانی استوار بود. و طبق رسم مادر داماد و برخی اطرافیان به خواستگاری دختر می‌رفتند و توافق او را خواستار می‌شدند. در روز عقد، آشنایان و اقوام عروس و داماد گرد هم می‌آمدند و هدایای جمع‌آوری می‌شد. طلاق در دوران ساسانیان در 4 مورد روا بود. 1ـ در صورت خیانت زن و شوهر (زنان محصنه) 2ـ در مورد زنی که زمان قاعدگی خود را پنهان کند. 3 ـ زنی که به جادوگری بپردازد. 4ـ زنی که نازا باشد. البته اگر کسی رضایت داشت می‌توانست با زن نازا ازدواج کند و بچه‌ای را به فرزندخواندگی بپذیرد.

در مورد فرزندخواندگی زن و مرد می‌بایست دردرجه اول از خویشان نزدیک و بعد خویشاوندان دور و آشنایان فرزند انتخاب کنند.

همچنین در صورتی که فرزند دیگری داشتند می‌بایست اعتدال را در ابراز محبت میان آنها رعایت کنند.

نکته مهم : زنان در دوران ساسانی از نظر مالی استقلال داشتند. آنان حق خرید و فروش اموال خود را داشته و می‌توانسته‌اند با ثروت خود هر نوع داد و ستد مشروعی را انجام دهند. هزینه نیز به زنان تعلق می‌گرفت و متعلّق به آنها بود.

5-9-آئین‌ ارث در دوران ساسانی:

تقسیم ارث در دوران ساسانی بر پایه اندیشه های زردشت بود که هم اکنون رگه های آن را می توان در آیین نامه زردشتیان یافت که در واقع منبع رسمی برای تقسیم ارث زرتشتیان و دیگر  احکام امور مدنی آنان است. این مقررات که در آبان ماه 1340 در کنگره ملی زرتشتیان ایران تکمیل شده است، پس از انقلاب اسلامی به "آیین نامه احوال شخصیه زرتشتیان ایران" تغییر نام یافت. حال چنانچه موردی پیش آید که حکم آن در آیین نامه یادشده ذکر نشده باشد، پاسخگویی به آن مورد توسط انجمنی مرکب از نمایندگان انجمن موبدان و انجمن زرتشتیان صورت می گیرد. گفتنی است، انجمن موبدان به مسایل دینی و انجمن زرتشتیان به مسایل سیاسی و اجتماعی زرتشتیان رسیدگی می کنند. این در حالی است که اگر حکمی در آیین نامه نباشد، به قانون مدنی ایران ارجاع می شود و قاضی بر اساس آن رای صادر می کند.

 

 

طبقات ارث در آیین زرتشت براساس ماده 65 آیین نامه زرتشتیان به شرح زیر است:

 طبقه اول: زن یا شوهر، اولاد و پدر و مادر و البته اولادزاده در مواردی که مطابق این آیین نامه قائم مقام

اولاد متوفی واقع می شوند.

طبقه دوم: برادر و خواهر متوفی و اولاد آنها هر قدر پایین برود.

طبقه سوم: جد وجده.

طبقه چهارم: اعمام و عمات و خالوها و خاله ها و اولاد آنها.

قواعد مهم ارث در آیین زردشت:

الف) طبق مقررات رسمى احوال شخصیه زرتشتیان، وقتى زن و شوهر در یک حادثه اى با هم بمیرند و یا اگر تنها یکى از آنها فوت کند، تقسیم ارث بین اولاد آنها بر اساس جنسیت متفاوت خواهد بود؛ بدین ترتیب که نسبت بین ارثیه پدر، هر پسر دو برابر سهم یک دختر بهره مند خواهد شد و نسبت به ارثیه مادر،

 دختر و پسر به طور مساوى سهم خواهند برد.(35) در این حکم، از یک طرف، شاهد نوعى محرومیت جزئى زن از ارثیه پدرش هستیم و از سوى دیگر شاهده مى کنیم که مرد (پسر) از امتیازى معادل زن دختر) در بهره مندى از ارث مادر، برخوردار است.

ب) در صورت انحصار وراث متوفّى در چند برادر و خواهر، اگر متوفى مرد باشد، سهم هر برادر دو برابر سهم هر خواهر خواهد بود؛ حال آن که اگر متوفى زن باشد، سهم هر برادر، با سهم هر خواهر مساوى است.

ج) در صورت انحصار ورّاث متوفّى در عمو وعمه، اگر متوفى مرد باشد، سهم عمو دو برابر سهم عمه است؛ ولى اگر متوفى زن باشد، عمو و عمه با هم به طور مساوى ارث خواهند برد.

د) اگر متوفى، مرد و ورثه او منحصر در خاله و دایى باشند، دایى دو برابر خاله ارث خواهد برد؛ ولى در همین صورت اگر متوفى زن باشد، سهم الارث دایى و خاله مساوى است.

ه) در صورت انحصار ورّاث در عمو و دایى، خویشاوندان پدرى یعنى عموها ترجیح داده شده و همه ارثیه را

مالک مى شوند.

و) در فرض انحصار ورّاث در پدر بزرگ و مادر بزرگ، سهم پدر بزرگ از میراث متوفى مرد دو برابر سهم مادر بزرگ است؛ حال آن که سهم آن دو، از میراث متوفى زن به طور مساوى خواهد بود.(36)

پدر و مادر از ارث مساوى برخوردارند.همچنین زن و شوهر در صورتى که تنها وارث باشند، به طور مساوى از ارث بهره مند مى گردند و هر دو،

نصف دارایى را به ارث مى برند. اما درصورتى که متوفى شوهر باشد و از خود فرزند نیز داشته باشد، سهم الارث همسر او یک ششم و اگر متوفى زوجه باشد و فرزند هم داشته باشد، سهم شوهر او، برابر با سهم پسر و دختر متوفى خواهد بود.(37)

1ـ در صورت منحصر بودن ورثه در دختر، پسر و همسر، هرگاه متوفى مرد باشد، یک ششم ترکه، سهم همسر و بقیه آن، به نسبت پسر دو برابر دختر، تقسیم مى گردد؛ اما اگرمتوفى زن باشد، یک هشتم ترکه، سهم شوهر و بقیه آن به طور مساوى بین پسر و دختر تقسیم مى شود.(38) در این مورد مشاهده مى شود که در شرایط برابر، به زن یک ششم و به مرد یک هشتم از ترکه اختصاص یافته است.

2ـ در بند دهم از فصل بیست و چهارم قانون مدنى زرتشتیان در زمان ساسانیان آمده است: «اگر دخترى بعد از فوت پدر به دنیا بیاید، خرج عروسى او از ماترک پدر پرداخت مى شود.»(39)

 

6-9-منابع حقوقی و احکام قضایی در دوران ساسانی:

مهمترین منابع حقوقی عبارتند از:

1ـ وندیداد که شامل قوانین و مقررات بسیاری در خصوص قراردادها مسئولیت مدنی و جزایی بود. 2ـ کتاب مقدس اوستا و مقررات مربوط 3ـ ماتیکان هزارداشتان که شامل حقوق مدنی مربوط به مالکیت، ارث، طلاق ـ قراردادهای چون اجاره و رهن ـ ببع ـ وکالت و مانند آنها بود. 4ـ ویسپرد 5ـ داتستان دینیک شامل رویه قضایی در آن دوران که دوران زردتشت بوده است. 6ـ دینکرد 7 ـ شایست و نشایست.

7-9- حقوق اساسی در دوران ساسانی:

در دوران ساسانی طبقات اجتماعی عبارت بودند از1- روحانیون یا مغان 2ـ سپاهیان 3ـ نویسندگان، شعرا، پزشکان و ... 4ـ بازاریان و پیشه وران

اهل هر طبقه می‌بایست با هم نوع خودش ازدواج می‌کرد.  در نظام سیاسی ساسانی پادشاه در رأس قدرت قرار داشت در این دوران شاهدیم که برخی زنان نیز به جایگاه بلندی از نظر سیاسی و اجتماعی دست یافتند که از آن می‌توان به "پوراندخت" بیست و پنجمین پادشاه ساسانی  و همای از فرزندان خسرو پرویز  اشاره کرد که به پادشاهی رسیدند.

در این دوره از نظر مالیاتی نیز مقرراتی وجود داشت تا جایی که کودکان، زنان، معلولان، از کار افتادگان و خدمت‌کاران و روحانیون دربار از مالیات معاف بودند. همچنین در صورتی که خشکسالی و قحطی می‌شد. معافیت‌های مالیاتی داده می‌شود. همچنین در آن دوره 2 نوع مالیات عمومی و کشاورزی (خراج) وجود داشت. به مالیات املاک مزروعی و زمین‌های کشاورزی در زمان پهلوی خراج می‌گفتند. البته در برخی موارد به کشاورزانی که قادر به پرداخت مالیاتی نبودند افزون بر معافیت‌های مالیاتی کمک‌هایی مالی داده می‌شد.

8-9-حقوق نفت در دوران ساسانی :

به گفته تاریخ نگار  رومی، مارسلینوس، ایرانیان در زمان شاپور دوم ساسانی، در نبرد با رومیان، برگهای گیاه مخصوصی را به روغن آغشته کرده و ماده دیگری به نام نفتا به آن می افزودند . آنگاه، تیرهای خود را به آن آلوده کرده و پس از آتش‌بازی، به سوی دشمن رها می‌کردند. این تیرها، به هر کجا که می‌رسید، آتش می‌زد و می‌سوزاند.نفت در دوره های  بعدی نیز در ایران استفاده می‌شده است. در زمان نادرشاه افشار، در جنگ کرنال از نفت بهره برده  شده و سپاهیان دشمن را در هم ریختند.